Środowisko – światło

Bydło na drodze ewolucji rozwinęło zdolność przystosowywania się do odmiennych warunków środowiskowych. Możemy je spotkać na wszystkich kontynentach świata w zupełnie odmiennych warunkach środowiskowych, odżywiających się paszami objętościowymi w delikatnie zmodyfikowanej budowie ciała dostosowanej do środowiska w jakim żyją.

Dzięki możliwości trawienia pasz objętościowych zawierających celulozę, hemicelulozę trawioną przez bakterie żwaczowe zwierzęta te wykorzystują otaczający świat roślinny produkując z niego pokarm dla potomstwa (mleko 4 – 10 kg) lub wykorzystując go na cele bytowe. Chcąc wykorzystać bydło do produkcji mleka lub mięsa musimy zapewnić szereg warunków związanych ze środowiskiem, obsługą i żywieniem; warunkami pozwalającymi osiągnąć główne cele hodowlane, czyli produkcję 30 – 45 kg mleka od krowy dziennie przez 4 laktacje, okres międzywycieleniowy maksymalnie 390 dni, minimalne nakłady na opiekę lekarską oraz najważniejszą w naszych czasach zyskowność z produkcji.

Do najważniejszych elementów środowiska zaliczane są światło, woda, powietrze, pasza, przestrzeń oraz odpoczynek. Każdy z tych elementów połączony w jedną całość daje zwierzętom możliwość wykorzystania możliwości produkcyjnych zakodowanych w ich DNA. Pamiętajmy, że krowy ze 100% dolewem HF – a mają zaprogramowaną produkcję na poziomie 9000 kg mleka w laktacji co jest niczym nadzwyczajnym. Organizm tych zwierząt przypomina pracę silnika wysokoobrotowego, który czuje się najlepiej podczas intensywnej pracy, a jego spowolnienie może skrócić jego żywotność. Musimy więc działać na wszystkich wcześniej wspomnianych poziomach jednocześnie, aby w efekcie końcowym te naczynia połączone zaowocowały produkcją 9000 kg w laktacji.

Jednym z czynników stymulujących krowy do zwiększonej produkcji, intensywniejszych rui, większego pobrania paszy, jest odpowiedni program świetlny. Przeprowadzone badania wskazują na zwiększenie w produkcji mleka od 6% do 10% dziennie ( Dahl i in. 1997, 2000; Rius, Dhal 2005). Zwierzęta, którym wydłużano dzień świetlny z 10 – 11 godzin do 16 – 18 godzin uzyskiwały zwiększoną produkcję insulino podobnego czynnika wzrostu IGF – I (przekazującego informację od hormonu wzrostu odpowiedzialnego między innymi za produkcję mleka wraz z prolaktyną), który odpowiadał za zwiększenie ilości wyprodukowanego mleka. Zalecane oświetlenie w oborach wolnostanowiskowych powinno mieć natężenie 150 – 200 luxów ( możemy przeczytać gazetę na poziomie podłogi), najlepiej do oświetlania budynków nadają się lampy sodowe, halogenowe lub fluorescencyjne, które przy wysokości budynku 8 – 10 metrów powinny znajdować się na 3,5 – 4 m od podłogi, natomiast w budynkach o wysokości 12 – 16 metrów powinny znajdować się na wysokości 5 – 6 metrów od podłogi. Wartością graniczną dla wzroku krowy jest natężenie 54 luxów poniżej, którego krowa nie widzi.

Wydłużenie długości dnia świetlnego podczas końcowej fazy zasuszenia wpływa pozytywnie na produkcję hormonu odpowiedzialnego za pobudzanie produkcji mleka, czyli prolaktyny. Hormon ten wpływa pozytywnie na rozwój tkanki miąższowej i pobudzenie produkcji mleka u przeżuwaczy. Prolaktyna jest szczególnie ważna przed pierwszym wycieleniem pierwiastek ze względu na rozpoczęcie pracy gruczołu mlekowego, jednakże nie wpływa na wydajność mleczną po wycieleniu. Zaobserwowano, że jałówki przy 16 godzinnym dniu świetlnym szybciej rozpoczynały produkcję mleka, aczkolwiek wydajność w kontekście całej laktacji była mniejsza. Zarówno jałówki jak i krowy wieloródki przy skróconym okresie dnia świetlnego podczas przygotowania do wycielenia (8 godzin dnia : 16 godzin nocy) produkowały o 3,1 kg mleka dobowo więcej (Rys 1). Powodem pozytywnej reakcji na skrócony dzień świetlny w zasuszeniu było zwiększenie wrażliwości receptorów prolaktyny i zmniejszenie ilości hormonów hamujących cytokiny (cytokiny są białkami odpowiedzialnymi za odporność, wydajność, reakcję na alergię,  czy gorączkę). Hormony hamujące cytokiny odpowiedzialne są za zahamowanie produkcji mleka w początkowej fazie zasuszenia, produkcję mleka w ostatnich dniach zasuszenia oraz hamowanie namnażania się tkanki gruczołowej. Jednakże ich duże stężenie w ciągu całego okresu zasuszenia połączone z dużą ilością prolaktyny obniża wrażliwość receptorów prolaktyny i ilości produkowanego mleka. Im więcej receptorów wrażliwych na „wyłapywanie” prolaktyny tym lepsza reakcja na światło w początkowej fazie laktacji oraz lepsze namnażanie komórek mlekotwórczych i im mniej czynników hamujących cytokiny tym rozwój tkanki gruczołowej w zasuszeniu jest intensywniejszy. Wrażliwość receptorów prolaktyny wpływa pozytywnie na produkcję limfocytów przez co wzmacnia odporność organizmu; stwierdzono, że skrócony dzień świetlny wpływa na zmniejszenie ilości zapaleń wymienia przez 16 tygodni laktacji o 50% (T.L Achtung i inni 2005). W produkcji mleka ważna jest również wrażliwość siatkówki oka co przekłada się dalej na funkcje szyszynki, narządu odpowiedzialnego za produkcję IGF – I, prolaktyny, oksytocyny na ilość dostarczanego światła. Przechodząc z 8 godzinnego dnia świetlnego na 16 godzinny dzień świetlny reakcja siatkówki oka przypomina szok jakiego doznaje przy przejściu z ciemnego do jasnego. Pamiętajmy, że przy 20 – 22 godzinnym dniu świetlnym krowy często doznają stresu świetlnego, tracą orientację w terenie swojej obory, ich naturalne zachowania związane z pobraniem paszy, okazywaniem rui, piciem wody oraz poruszaniem się po oborze wolnostanowiskowej są blokowane.

Intensyfikacja odchowu jałówek od 3 miesiąca życia do momentu osiągnięcia dojrzałości płciowej powoduje przyśpieszenie rozwoju układu rozrodczego. Jałówki utrzymywane w systemie świetlnym 16 godzin światła : 8 godzin ciemności w porównaniu do 8 godzin światła i 16 godzin ciemności dojrzewały szybciej o 24 dni (Rius i in. 2005). Waga gruczołu mlecznego jałówek odchowywanych w dłuższym dniu świetlnym mierzona jego masą i zawartością DNA przed uzyskaniem dojrzałości płciowej była większa o 40%, natomiast zachowanie 16 godzinnego dnia świetlnego po okresie dojrzewania utrzymało tą różnicę na poziomie 30%, aż do momentu wycielenia. Wzrost wagi tkanki gruczołowej oraz kalibru zwierząt spowodował analogicznie wzrost ilości produkowanego mleka o 6 – 10% w pierwszej laktacji (Rius, Dahl 2006). Jedynym czynnikiem limitującym pozytywny wpływ długiego dnia świetlnego na jałówki był stres związany ze zbyt niską temperaturą otoczenia < 0^°C przy użyciu piasku, jako legowiska w wieku 3-4 miesięcy.

Wydłużenie dnia świetlnego u cieląt z 12 do 18 godzin spowodowało wzrost pobrania paszy typu starter u cieląt w pierwszych 60 dniach życia o 78% (!) (Rys 2). Analogicznie było to powiązane ze zwiększonymi przyrostami przez cały okres odchowu o 136 gram dziennie, a ich waga przez okres 60 dni wzrosła z 41,4 kg po urodzeniu na 80,5 kg przy odstawieniu w porównaniu do cieląt z wagą początkową 43,2 kg i końcową 73,4 kg przy skróconym dniu świetlnym (Osborne i in. 2007) ( Rys 3). Dzięki prostemu zabiegowi sterowania światłem możemy intensyfikować odchów cieląt i wpływać na ich zdrowie.

Światło jest niezbędne do życia, pomaga ono regulować organizmowi wiele ważnych procesów biologicznych, łagodzi wiele schorzeń oraz wpływa pozytywnie na układ odpornościowy. Jeżeli celem hodowcy jest intensyfikacja produkcji i czerpanie jak największych zysków z hodowli powinien zwrócić uwagę na ten aspekt w każdym z etapów życia zwierzęcia.